– प्रियंवदा कोइराला
मानिसले प्राचीन समयदेखि नै आफ्नो भविष्यसँगै स्वभाव, सोच, भावना र व्यवहार बुझ्ने प्रयास गर्दै आएका छन् । यही जिज्ञासाको क्रममा ज्योतिष र मनोविज्ञान मानव जीवनसँग जोडिएका दुई महत्वपूर्ण अध्ययन क्षेत्रका रूपमा विकसित भएका छन्। दुवैको अध्ययन पद्धति र आधार फरक भए पनि मानिसको व्यक्तित्व, भावना, सोच तथा व्यवहारलाई बुझ्ने प्रयासका कारण यी दुई विषयबीच रोचक सम्बन्ध देखिन्छ।
वैदिक ज्योतिषले जन्म मिति, समय र स्थानका आधारमा तयार गरिने जन्मकुण्डलीमा ग्रह, राशि, नक्षत्र र भावहरूको अवस्थालाई अध्ययन गर्छ। यसका आधारमा व्यक्तिको स्वभाव, रुचि, क्षमता, जीवनका विभिन्न प्रवृत्ति तथा चुनौतीबारे व्याख्या गर्ने परम्परा छ। ज्योतिषीय दृष्टिकोणमा ग्रहहरूलाई मानव जीवनका विभिन्न मानसिक, भावनात्मक तथा व्यवहारिक पक्षका प्रतीकका रूपमा समेत व्याख्या गरिएको र हाल पनि गर्ने गरेको पाइन्छ।
वैदिक ज्योतिषमा चन्द्रमालाई मन, भावना, संवेदनशीलता, मानसिक शान्ति र भावनात्मक प्रतिक्रियासँग सम्बन्धित मानिन्छ। सूर्यलाई आत्मविश्वास, आत्मसम्मान, नेतृत्व क्षमता, व्यक्तित्व र आफ्नो पहिचानसँग जोडेर हेरिन्छ। सूर्यको प्रभावलाई व्यक्तिको नेतृत्व गर्ने इच्छा, आत्मविश्वास तथा आफ्नो पहिचानप्रतिको स्पष्टतासँग सम्बन्धित गरेर व्याख्या गर्ने परम्परा छ।
मंगललाई साहस, ऊर्जा, उत्साह, प्रतिस्पर्धात्मक भावना, आक्रोश तथा संघर्ष गर्ने क्षमतासँग जोडिन्छ। मंगलको प्रभावलाई व्यक्तिको सक्रियता, जोखिम उठाउने क्षमता र कठिन परिस्थितिमा संघर्ष गर्ने स्वभावसँग सम्बन्धित गरेर व्याख्या गरिन्छ।
त्यस्तै, बुधलाई बुद्धि, तर्कशक्ति, सञ्चार, स्मरणशक्ति, अध्ययन तथा विश्लेषण क्षमतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। ज्योतिषीय दृष्टिले बुधको अवस्थालाई व्यक्तिको बोल्ने, सोच्ने, सिक्ने तथा जानकारी ग्रहण गर्ने शैलीसँग जोडेर अध्ययन गरिन्छ।
बृहस्पतिलाई ज्ञान, विवेक, आशावादी सोच, नैतिकता, विश्वास तथा मार्गदर्शनसँग जोडेर हेरिन्छ। यसलाई अध्ययनप्रतिको रुचि, सकारात्मक सोच र जीवनका विषयलाई व्यापक दृष्टिले हेर्ने क्षमतासँग सम्बन्धित मान्ने परम्परा छ।
शुक्रलाई प्रेम, आकर्षण, सम्बन्ध, सौन्दर्यबोध, कला, सिर्जनशीलता तथा भावनात्मक आनन्दसँग जोडिन्छ। ज्योतिषीय दृष्टिकोणमा शुक्रले व्यक्तिको प्रेम गर्ने शैली, सौन्दर्यप्रतिको रुचि र सम्बन्धमा सुख खोज्ने प्रवृत्तिबारे संकेत गर्ने मान्यता छ।
त्यस्तै, शनिलाई अनुशासन, जिम्मेवारी, धैर्य, परिश्रम, संघर्ष, आत्मनियन्त्रण तथा जीवनका अनुभवबाट सिक्ने क्षमतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्ने र जिम्मेवारी वहन गर्ने स्वभावलाई शनिसँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा छ।
राहुलाई तीव्र इच्छा, महत्वाकांक्षा, नयाँ अनुभवप्रतिको आकर्षण, असन्तुष्टि तथा भौतिक उपलब्धिको खोजीसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यसलाई परम्परागत बाटोभन्दा फरक सोच वा नयाँ अनुभवतर्फ आकर्षित हुने प्रवृत्तिसँग पनि जोडेर हेरिन्छ।
केतुलाई वैराग्य, अन्तर्मुखी सोच, आध्यात्मिक खोज, गहिरो आत्मचिन्तन तथा भौतिक विषयबाट दूरीको भावनासँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा छ।
यसरी वैदिक ज्योतिषमा सूर्यदेखि केतुसम्मका ग्रहहरूलाई मानव जीवनका विभिन्न मानसिक, भावनात्मक र व्यवहारिक पक्षका प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्ने गरिएको पाइन्छ।
मनोविज्ञान आधुनिक समयमा मानव जीवन र व्यवहारलाई बुझ्ने महत्वपूर्ण अध्ययन क्षेत्रका रूपमा विकसित भएको छ। सामान्य अर्थमा मनोविज्ञान भनेको मानिसको मन, विचार, भावना, व्यक्तित्व र व्यवहारको व्यवस्थित अध्ययन हो।
मानिसले कुनै परिस्थितिमा किन निश्चित प्रकारको सोच राख्छ, किन खुशी, दुःखी, क्रोधित वा चिन्तित हुन्छ, बाल्यकालीन अनुभवले वर्तमान व्यवहारमा कस्तो प्रभाव पार्छ तथा सामाजिक वातावरणले व्यक्तित्व निर्माणमा कसरी भूमिका खेल्छ भन्ने विषय मनोविज्ञानले अध्ययन गर्छ।
आधुनिक मनोविज्ञान मानिसको समस्या वा मानसिक अवस्थाको अध्ययनमा मात्र सीमित छैन। यसले व्यक्तित्व, सिकाइ, स्मरणशक्ति, भावना, प्रेरणा, निर्णय क्षमता, सामाजिक सम्बन्ध, बाल विकास, कार्यस्थलको व्यवहार तथा मानसिक स्वास्थ्य जस्ता विभिन्न पक्षलाई समेट्छ।
मानिसको व्यवहारलाई बुझ्न मनोवैज्ञानिकहरूले अवलोकन, अन्तर्वार्ता, प्रश्नावली, प्रयोग तथा विभिन्न अनुसन्धान विधिको प्रयोग गर्छन्। व्यक्तिको व्यवहार केवल एउटै कारणले निर्धारण हुन्छ भन्ने मान्यता मनोविज्ञानमा राखिँदैन। जैविक अवस्था, पारिवारिक वातावरण, बाल्यकालीन अनुभव, शिक्षा, सामाजिक सम्बन्ध, संस्कृति र व्यक्तिगत अनुभवले मानिसको सोच तथा व्यवहारमा प्रभाव पार्न सक्छन्।
उदाहरणका लागि, एउटै परिस्थितिमा रहेका दुई व्यक्तिले फरक प्रतिक्रिया दिन सक्छन्। यसको कारण उनीहरूको अनुभव, व्यक्तित्व, सोच्ने शैली तथा परिस्थितिलाई बुझ्ने तरिका फरक हुनु हुन सक्छ।
मनोविज्ञानको महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक आत्मबोध पनि हो। व्यक्तिले आफ्ना भावना, विचार, क्षमता र कमजोरीलाई बुझ्न सकेमा आफ्नो व्यवहारमा आवश्यक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यसले व्यक्तिगत विकास, सम्बन्ध सुधार तथा निर्णय क्षमतामा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ।
त्यसैगरी, आधुनिक मनोविज्ञान मानसिक स्वास्थ्यसँग पनि नजिकबाट सम्बन्धित छ। तनाव, अत्यधिक चिन्ता, डर, व्यवहारमा आएको परिवर्तन वा अन्य मानसिक कठिनाइलाई बुझ्न तथा व्यवस्थापन गर्न मनोवैज्ञानिक ज्ञान प्रयोग गरिन्छ। आवश्यक अवस्थामा प्रमाणमा आधारित परामर्श तथा उपचारात्मक विधिहरू प्रयोग गरिन्छ।
ज्योतिष र मनोविज्ञान एउटै वैज्ञानिक प्रणाली होइनन्। आधुनिक मनोविज्ञान अनुसन्धान, परीक्षण र प्रमाणमा आधारित अनुशासन हो भने ज्योतिष ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा विकसित भएको ज्ञान प्रणाली हो। त्यसैले ज्योतिषीय व्याख्यालाई मनोवैज्ञानिक निदान वा वैज्ञानिक प्रमाणको प्रत्यक्ष विकल्प मान्नु उचित हुँदैन।
यद्यपि मानिसको “म को हुँ?”, “मेरो स्वभाव कस्तो छ?” र “मेरो व्यवहार किन यस्तो हुन्छ?” भन्ने प्रश्न दुवै विषयसँग जोडिन्छ। यही साझा जिज्ञासाले ज्योतिष र मनोविज्ञानलाई मानव जीवन बुझ्ने दुई फरक दृष्टिकोणका रूपमा हेर्ने आधार प्रदान गर्छ।
ज्योतिषले परम्परागत दृष्टिकोणबाट मानिसको स्वभाव, प्रवृत्ति र आत्मचिन्तनबारे व्याख्या गर्ने प्रयास गर्छ भने मनोविज्ञानले अनुसन्धान र प्रमाणका आधारमा मानव मन तथा व्यवहारलाई बुझ्ने प्रयास गर्छ।
यस अर्थमा आधुनिक समाजमा ज्योतिष र मनोविज्ञानबीचको सम्बन्ध बुझ्दा दुवैको आ–आफ्नो आधार, उद्देश्य र सीमालाई स्पष्ट रूपमा बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। ज्योतिषीय मान्यतालाई सांस्कृतिक तथा परम्परागत ज्ञानका रूपमा र मनोविज्ञानलाई वैज्ञानिक अध्ययनका रूपमा बुझेर अघि बढ्दा मानव मन तथा व्यक्तित्वसम्बन्धी विषयलाई अझ सन्तुलित ढंगले अध्ययन गर्न सकिन्छ।
(लेखिका ज्योतिष विज्ञानमा जानकार हुनुहुन्छ ।)
