–सुरेन्द्र सुवेदी
पूर्वीय अध्यात्म, दर्शन र कालचिन्तनको प्रसङ्ग उठ्दा ओडिसाका पञ्चसखा सन्तहरूको नामसँग जोडिएर आउने ‘भविष्य मालिका’ अहिले पनि धार्मिक तथा आध्यात्मिक वृत्तमा चर्चाको विषय बन्ने गरेको छ। विशेषगरी सन्त अच्युतानन्द दाससँग जोडिएका मालिका साहित्यमा भविष्य, मानव आचरण, सामाजिक परिवर्तन, प्रकृतिको असन्तुलन र आध्यात्मिक चेतनासम्बन्धी विभिन्न विचार तथा भविष्यसूचक वाणीहरू पाइने विश्वास गरिन्छ।
सोह्रौँ शताब्दीको भारतको ओडिसामा सक्रिय पञ्चसखा परम्परामा अच्युतानन्द दास, बलराम दास, जगन्नाथ दास, यशोवन्त दास र शिशु अनन्त दासलाई प्रमुख सन्त–कवि मानिन्छ। ओडिशा सरकारका प्रकाशनहरूले पनि यी पाँचलाई पञ्चसखा अर्थात् पाँच आध्यात्मिक सहयात्रीका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। उनीहरूले भक्ति, ज्ञान, योग र जगन्नाथ दर्शनलाई सरल भाषामा जनस्तरसम्म पुर्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
पञ्चसखामध्ये अच्युतानन्द दासको विशेष पहिचान भविष्यसम्बन्धी लेखनका कारण बनेको देखिन्छ। ओडिशा रेफरेन्सको एक प्रकाशनमा पञ्चसखाको विशेषतालाई वर्णन गर्दै ‘अच्युतले अतीत, वर्तमान र भविष्यबारे बोल्छन्’ भन्ने परम्परागत मान्यता उल्लेख गरिएको छ। त्यही सामग्रीमा अच्युतानन्दलाई योग, साधना र आध्यात्मिक चिन्तनसँग जोडिएको व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
यद्यपि अहिले इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा ‘भविष्य मालिका’ का नाममा विभिन्न घटना, मिति र विश्वव्यापी संकटसँग जोडेर गरिने दाबीहरू व्यापक छन्। ती सबै दाबी पञ्चसखाका मौलिक र प्रमाणित ग्रन्थबाटै आएका हुन् भनेर निष्कर्ष निकाल्न भने सावधानी आवश्यक देखिन्छ। अनुसन्धानात्मक सामग्रीहरूले पनि मालिका साहित्यको ठूलो हिस्सा परम्परा, धार्मिक व्याख्या र पछिल्ला सङ्कलनमार्फत प्रसारित भएको उल्लेख गर्छन्। त्यसैले भविष्य मालिकालाई बुझ्दा ऐतिहासिक ग्रन्थ, मौखिक परम्परा र आधुनिक व्याख्याबीच फरक छुट्याउनु पर्ने देखिन्छ।
पञ्चसखाको दर्शनको केन्द्रमा भने केवल भविष्यवाणी होइन, मानव जीवनको आध्यात्मिक रूपान्तरण पनि रहेको देखिन्छ। उनीहरूको चिन्तनमा भगवान् जगन्नाथलाई निराकार ब्रह्म, शून्य र परमचेतनासँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ। अच्युतानन्द दासको ‘शून्य संहिता’ लगायतका रचनामा जगन्नाथ दर्शनलाई निराकार ब्रह्म र शून्यतासँग सम्बन्धित आध्यात्मिक अवधारणाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको ओडिशा सरकारको एक अध्ययनमा उल्लेख छ।
यही शून्य दर्शन पञ्चसखाको आध्यात्मिक चिन्तनको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ। शून्य यहाँ केवल खालीपनको अर्थमा नभई निराकार, अनन्त र सर्वव्यापी चेतनाको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। पञ्चसखा परम्परामा भक्ति र ज्ञानबीचको सम्बन्धलाई पनि विशेष महत्व दिइएको पाइन्छ। उनीहरूको साहित्यमा जगन्नाथ भक्ति, योग, ज्ञान र आत्मचिन्तन एकअर्काका पूरक विषयका रूपमा आएका छन्।
पञ्चसखाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामाजिक चेतना हो। उनीहरूले धार्मिक ज्ञानलाई सीमित वर्गको पहुँचमा मात्र नराखी सामान्य मानिससम्म पुर्याउने प्रयास गरेका थिए। सरल भाषामा लेखिएका धार्मिक तथा आध्यात्मिक रचनामार्फत उनीहरूले भक्ति आन्दोलनलाई व्यापक बनाएका थिए। विभिन्न अध्ययनहरूले पञ्चसखाको साहित्यमा जातीय विभेद, छुवाछूत, धार्मिक आडम्बर र सामाजिक असमानतामाथि प्रश्न उठाइएको उल्लेख गरेका छन्।
विशेषगरी अच्युतानन्द दासको लेखनमा भविष्यका घटनासँगै समाजको नैतिक अवस्थाबारे चेतावनी दिने प्रवृत्ति देखिन्छ। अनुसन्धानमा आधारित एक अध्ययनले उनका मालिका लेखनमा सामाजिक संरचनामा आउने परिवर्तन, जातीय विभाजन कमजोर हुने अवस्था तथा ठूलो सङ्कटपछि आध्यात्मिक पुनर्जागरणको कल्पना गरिएको उल्लेख गरेको छ। यसले मालिका साहित्यलाई केवल ‘भविष्य बताउने ग्रन्थ’ भन्दा पनि तत्कालीन समाज र भविष्यको सम्भावित सामाजिक रूपान्तरणमाथिको आध्यात्मिक चिन्तनका रूपमा बुझ्न सकिने आधार दिन्छ।
प्रकृति र मानव जीवनबीचको सम्बन्ध पनि अच्युतानन्दको चिन्तनसँग जोडेर अध्ययन गरिएको छ। आधुनिक अनुसन्धानमा उनलाई ‘आध्यात्मिक पर्यावरण चिन्तक’ का रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ। त्यस दृष्टिले हेर्दा प्रकृतिमा आउने असन्तुलन, मानव लोभ, सामाजिक अव्यवस्था र आध्यात्मिक विचलनलाई एउटै समस्याका फरक रूपका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
यही कारणले आजको समयमा भविष्य मालिकाको चर्चा प्राकृतिक विपत्ति, जलवायु परिवर्तन, सामाजिक अस्थिरता र मानिसमा बढ्दो मानसिक अशान्तिसँग जोडेर हुने गरेको छ। तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने आधुनिक विपत्ति वा कुनै निश्चित राजनीतिक घटनालाई पुराना मालिका वाणीले ठ्याक्कै भविष्यवाणी गरेका थिए भनेर प्रमाणित गर्न ऐतिहासिक मूल स्रोत आवश्यक हुन्छ। धार्मिक विश्वासलाई सम्मान गर्दै यस्ता दाबीलाई तथ्य र व्याख्याका रूपमा छुट्याएर हेर्नु नै जिम्मेवार दृष्टिकोण हुन्छ।
पञ्चसखाको मूल सन्देशलाई हेर्दा भविष्यप्रतिको डरभन्दा वर्तमान जीवनको शुद्धता बढी महत्वपूर्ण देखिन्छ। सत्य, भक्ति, आत्मसंयम, करुणा, मानव सेवा र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी उनीहरूको आध्यात्मिक चिन्तनका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। कठिन समय आउँदा मानिसले बाहिरी संसार परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले आफ्नै चेतना र आचरण परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस परम्पराको मूल भावसँग नजिक देखिन्छ।
‘भविष्य मालिका’ त्यस अर्थमा केवल भविष्यमा के हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने साहित्य होइन। यो मानिस र समयबीचको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा आध्यात्मिक परम्परा पनि हो। पञ्चसखाले भक्ति र ज्ञानलाई जनजीवनसँग जोड्दै धार्मिक चेतनालाई सामाजिक चेतनासँग गाँसे। अच्युतानन्द दासको भविष्यसम्बन्धी साहित्यले यही परम्परामा समय, परिवर्तन र मानव नियतिबारे प्रश्न उठाएको देखिन्छ।
आज प्राकृतिक विपत्ति बढिरहेको छ, समाजमा अस्थिरता देखिन्छ, प्रविधिले मानिसको जीवनलाई सहज बनाउँदै गर्दा मानसिक दूरी पनि बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा पञ्चसखाको शून्य दर्शन, भक्ति, आत्मचिन्तन र प्रकृतिसँगको सम्बन्धबारेको विचार नयाँ ढङ्गले पढिन थालेको छ। भविष्य मालिकाको वास्तविक शक्ति कुनै एक निश्चित घटना वा मितिको भविष्यवाणीमा भन्दा मानिसलाई आफ्नो वर्तमान आचरण र चेतनातर्फ फर्काउने त्यसको आध्यात्मिक आग्रहमा हुन सक्ने देखिन्छ।
त्यसैले भविष्य मालिकालाई बुझ्ने सबैभन्दा उपयुक्त बाटो अन्धविश्वास वा पूर्ण अस्वीकारमध्ये कुनै एक रोज्नु मात्र होइन, यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, पञ्चसखाको दर्शन, शून्य चेतना, सामाजिक सुधारको दृष्टिकोण र भविष्यसम्बन्धी वाणीलाई अलग–अलग तहमा अध्ययन गर्नु हो। समय बदलिन्छ, समाज बदलिन्छ र मानिसको चेतना पनि बदलिन्छ। तर सत्य, करुणा, आत्मसंयम र प्रकृतिप्रतिको सम्मानजस्ता मूल्यहरू भने कुनै पनि युगमा मानव जीवनका आधार रहन्छन्। यही सन्देशका कारण पञ्चसखा र उनीहरूसँग जोडिएको मालिका साहित्य आज पनि अध्यात्म, दर्शन र भविष्यचिन्तनको बहसमा जीवित रहेको छ।
